شرح و تفسير ( و طال الأمد بهم ليستكملوا الخزي ، و يستوجبوا الغير ) مرجع ضمير « بهم » در سخن امام عليه السّلام نيامده است . شيخ محمد عبده مىگويد : « اين ضمير به اهل جاهليت بازمىگردد . » « 1 » به هررو شناخت مصداق دقيق اين افراد چندان مهم نيست و بلكه مهم آن است كه اندرز و موعظه امام عليه السّلام را دريابيم . اين‌گونه مرجع ضمير در قرآن نيز فراوان آمده است : « و مانند كسانى مباشيد كه گفتند شنيديم در حالىكه نمىشنيدند » « 2 » و « چون كسانى مباشيد كه خدا را فراموش كردند و او نيز آنان را دچار خودفراموشى كرد » « 3 » امام عليه السّلام در اين بند مىگويد همانند كسانى نباشيد كه خداوند بر آنها خشم ورزيده ، ولى مجازات آنان را به تاخير انداخته تا حجت بر آنها تمام شود و گمراهى خود را به سرانجام رسانند . خداوند مىفرمايد : « و البته نبايد كسانى كه كافر شده‌اند تصور كنند اين‌كه به ايشان مهلت مىدهيم براى آنان نيكوست ما فقط به ايشان مهلت مىدهيم تا بر گناه خود بيفزايند و آن‌گاه عذابى خفت‌آور خواهند داشت » « 4 » ( حتّى إذا اخلولق الأجل ) فرصت استدراج رو به پايان است . ( و استراح قوم إلى الفتن ) فساد و گمراهى را به نهايت رسانده و ديگران نيز در برابرشان سكوت اختيار كردند . ( و أشالوا عن لقاح حربهم ) در برابر مفسدان ، مقاومت

--> ( 1 ) . شرح نهج البلاغه : 2 / 36 . ( 2 ) . وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ انفال / 8 : 21 . ( 3 ) . وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ حشر / 59 : 19 . ( 4 ) . وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ آل عمران / 3 : 178 .